Działanie komunikacyjne według Jürgena Habermasa

1. Cztery formy działania społecznego

Według Jürgena Habermasa można wyróżnić cztery podstawowe formy działania:

• Działanie teleologiczne – urzeczywistnianie celu poprzez dobranie środków, które w danej sytuacji rokują powodzenie.
• Działanie regulowane przez normy – podejmowanie zachowań zorientowanych na wspólne wartości i obowiązujące normy.
• Działanie dramaturgiczne – wywoływanie określonego obrazu i wrażenia na swój temat poprzez zamierzone, mniej lub bardziej kontrolowane, odsłanianie własnej podmiotowości.
• Działanie komunikacyjne – uczestnicy koordynują plany działania poprzez akty dochodzenia do porozumienia. W działaniu komunikacyjnym uczestnicy stawiają własny sukces na drugim planie; dążą do osiągnięcia własnych celów pod warunkiem, że mogą wzajemnie zestroić swoje plany działania na gruncie wspólnych definicji sytuacji.

2. Racjonalność odpowiadająca formom działania

Każdej formie działania odpowiada właściwa forma racjonalności. Działaniu teleologicznemu Habermas przyporządkowuje racjonalność kognitywno-instrumentalną, działaniu regulowanemu przez normy – racjonalność moralno-praktyczną, działaniu dramaturgicznemu – racjonalność ekspresyjno-estetyczną, a działaniu komunikacyjnemu – racjonalność komunikacyjną.

Racjonalność komunikacyjna jest procesem dochodzenia do porozumienia, wyrażającym się poprzez trzy momenty: zrozumiałość, możliwość krytyki oraz wymóg uzasadnienia. Wszystkie one dają się ostatecznie sprowadzić do pojęcia argumentacji, którą Habermas określa jako:

typ mowy, w przypadku którego uczestnicy tematyzują sporne roszczenia ważnościowe oraz próbują za pomocą argumentów im zadośćuczynić bądź je skrytykować. Miarą mocy argumentu jest w danym kontekście trafność racji: uwidacznia się ona między innymi w tym, czy argument może przekonać uczestników dyskursu.

Jeżeli proces argumentacji ma spełnić swoje zadanie, to jego komunikacyjna forma musi stwarzać warunki do tego, aby wszystkie istotne wyjaśnienia i informacje zostały zgłoszone i poddane pod rozwagę, tak by uczestnicy zajmujący stanowisko mogli kierować się właściwymi motywami.

3. Pragmatyczne przesłanki wiarygodnej argumentacji

Aby praktyka komunikacyjna mogła stać się wiarygodną argumentacją, powinna spełniać określone przesłanki pragmatyczne:

• Inkluzja i sfera publiczna: nikt, kto mógłby wnieść istotny wkład w świetle kontrowersyjnych roszczeń ważnościowych, nie może zostać wykluczony.
• Równouprawnienie komunikacyjne: wszyscy mają jednakową szansę wypowiedzenia się w sprawie.
• Wykluczenie złudzeń i iluzji: uczestnicy muszą mówić to, co rzeczywiście myślą.
• Brak przymusu: komunikacja nie może podlegać restrykcjom uniemożliwiającym dojście do głosu lepszemu argumentowi.

4. Detranscendentalizacja rozumu i przesłanki idealizujące

Według Habermasa, aby mogło dojść do działania komunikacyjnego, konieczna jest detranscendentalizacja rozumu. W tradycyjnym nurcie myślenia historycznego, jak i w nurcie pragmatycznym, przez zadanie detranscendentalizacji podmiotu poznającego rozumiano osadzenie rozumu w konkretnej sytuacji. Ograniczony w czasie i przestrzeni człowiek powinien odnaleźć się w świecie, nie zatracając przy tym bez reszty swojej autonomii.

Idealizujące przesłanki przyjmowane przez podmioty uczestniczące w działaniu komunikacyjnym, inaczej nazywane formalnoprawnymi przesłankami działania komunikacyjnego, to:

1. wspólne założenie istnienia świata niezależnie istniejących przedmiotów – domniemanie istnienia świata obiektywnego;
2. wzajemne założenie racjonalności bądź poczytalności partnerów komunikacji;
3. bezwarunkowy charakter wypowiedzi wykraczający poza kontekst roszczeń do prawomocności;
4. rygorystyczne warunki wyjściowe argumentacji, które zmuszają uczestników do decentracji własnych perspektyw interpretacyjnych.

5. Obiektywność świata i realizm wewnętrzny

Obiektywność świata według Habermasa polega na tym, że podmioty zdolne do mówienia i działania, komunikując się między sobą i chcąc się porozumieć, muszą móc z horyzontu swojego świata życia odnieść się do czegoś w świecie obiektywnym. Aby to osiągnąć, wszyscy muszą przyjąć za punkt wyjścia pewną pragmatyczną przesłankę: muszą założyć, że świat jest ogółem niezależnie istniejących przedmiotów, które można oceniać i którymi można manipulować.

Obiektywność oznacza, że świat dany jest nam jako identyczny dla wszystkich. Za sprawą świata obiektywnego komunikowanie się co do czegoś w świecie splata się z praktycznym ingerowaniem w świat. Dla podmiotów mówiących i działających jest to ten sam świat obiektywny, co do którego się porozumiewają i w który mogą ingerować. Kluczowe jest to, że mówiący mają kontakt z przedmiotami, którymi posługują się w praktyce jako osoby działające, i że mogą te kontakty kontynuować.

Habermas uważa, że zgodnie z realizmem wewnętrznym realne jest wszystko, co można przedstawić w wypowiedziach prawdziwych, choć fakty interpretowane są w języku, który zawsze jest naszym językiem. Sam świat nie narzuca nam własnego języka, a odpowiada jedynie w sensie przenośnym. Dlatego autor zaleca rozróżnienie realności przedstawionej w sposób uwarunkowany językowo od tego wszystkiego, czego doświadczamy w praktyce i z czym potrafimy sobie radzić.

6. Istota działania komunikacyjnego

Działanie komunikacyjne określa te interakcje społeczne, w przypadku których rolę koordynującą pełni sposób użycia języka zorientowany na porozumienie. Wraz z komunikacją językową wspomniane wcześniej idealizujące przesłanki wkraczają w działanie zorientowane na porozumienie.

Dwie osoby próbujące się porozumieć muszą dowiedzieć się od siebie wzajemnie, czy mają na myśli ten sam przedmiot. Mogą skomunikować się właściwie jedynie wtedy, gdy podobnie postrzeganym wzorem reakcji posłużą się jednocześnie jako wyrażeniem symbolicznym i wyślą je do siebie jako komunikat. Muszą wzajemnie przekazać sobie wiadomość, co dokładnie wywołało reakcję każdej z nich. To, co wywołuje u tych osób podobną reakcję, staje się dla nich przedmiotem w świecie obiektywnym.

Aby mogło dojść do porozumienia, między osobami musi nawiązać się komunikacja. Jedna do drugiej musi zacząć mówić i jedna drugą musi zacząć rozumieć. Zapotrzebowanie na komunikację powstaje przede wszystkim wtedy, kiedy poglądy i zamiary niezależnych w swoich sądach i decyzjach podmiotów muszą zostać uzgodnione. Dopiero praktyczna konieczność skoordynowania planów działania jednoznacznie określa oczekiwanie uczestników komunikacji, że adresaci zajmą stanowisko wobec ich roszczeń do prawomocności.

Działanie komunikacyjne jako interakcja illokucyjna

Działanie komunikacyjne to taki rodzaj interakcji, w którym wszyscy uczestnicy wzajemnie zestrajają swoje indywidualne plany działania i dlatego bez żadnych zastrzeżeń zmierzają do realizacji swoich celów illokucyjnych.

Działanie to cechuje się formułowaniem roszczeń ważnościowych, czyli założeń, że podmiot wygłasza twierdzenia prawdziwe, formułowane szczerze i właściwe w danej sytuacji. Tylko te komunikaty, z którymi mówiący wiąże roszczenia ważnościowe, mogą stać się mechanizmami koordynującymi działania zmierzające do porozumienia.

Illokucja to intencja, zamiar, plan, który człowiek realizuje za pomocą wyrażenia językowego – mówiąc na przykład „Dzień dobry!” realizuję akt przywitania się.

7. Konsens i świat życia (Lebenswelt)

Istotnym pojęciem teorii Habermasa jest konsens, czyli racjonalnie motywowana zgoda. Zachodzi on na trzech płaszczyznach, do których odnoszą się roszczenia ważnościowe: podzielanej wiedzy, normatywnego zgadzania się ze sobą oraz wzajemnego zaufania i szczerości. Kiedy podejmujemy działanie komunikacyjne, zakładamy osiągnięcie konsensu. Jeśli celem aktu językowego nie jest porozumienie, lecz osiągnięcie założonego celu pragmatycznego, wtedy w rozumieniu Habermasa nie podejmujemy działania komunikacyjnego, a jedynie działanie strategiczne.

Ważną rolę odgrywa pojęcie świata życia (Lebenswelt), składającego się z następujących elementów:

• kultury – zasobu wiedzy, z którego uczestnicy interakcji czerpią interpretacje;
• społeczeństwa – prawomocnych porządków i instytucji regulujących przynależność do grup społecznych i zapewniających solidarność;
• kompetencji podmiotu – zdolności umożliwiających mu uczestnictwo w procesie porozumiewania się i utwierdzenie własnej tożsamości.

8. Dyskurs i jego rodzaje

Habermas ujmuje działanie komunikacyjne jako dyskurs, przy czym granica między nimi jest bardzo płynna. Wyróżnia następujące rodzaje dyskursu:

• Dyskurs teoretyczny – związany z działaniem teleologicznym, przedstawia wiedzę empiryczno-teoretyczną i jest podstawą teorii naukowych; dotyczy obiektywnie istniejącego świata, wiąże się z krytyką terapeutyczną i estetyczną.
• Dyskurs praktyczny – odpowiada działaniu regulowanemu przez normy, ucieleśnia wiedzę praktyczno-moralną oraz odpowiada za przekaz prawnych i moralnych wyobrażeń o kulturze.

9. Idealna sytuacja mowy a komunikacja zaburzona

Habermas wyróżnia idealną sytuację mówienia, którą cechuje prawda i słuszność, oraz komunikację systematycznie zaburzoną. Cechuje się ona stosowaniem norm nieprzystających do systemu i występowaniem niezrozumiałych elementów, które zaburzają porozumienie.

Komunikację zaburzoną od zwykłych zakłóceń komunikacyjnych odróżnia to, że prowadzi do iluzji wzajemnego zrozumienia i osiągnięcia konsensu. Człowiek zaczyna pojmować sam siebie wyłącznie w kategoriach działania celowo-racjonalnego i zachowań przystosowawczych. Działanie komunikacyjne jest zastępowane działaniem celowo-racjonalnym. Zdaniem Habermasa nieprawidłowości procesu komunikacji są źródłem tendencji kryzysowych we współczesnym społeczeństwie.

10. Etyczny wymiar porozumienia

Działanie komunikacyjne umożliwia przetrwanie i rozwój społeczny. Porozumiewanie się ma wymiar etyczny – działanie komunikacyjne powinno być również działaniem moralnym, czyli nastawionym na drugiego człowieka i świat życia, a nie na osiągnięcie jednostkowego celu. Zdaniem Habermasa jednym z podstawowych celów filozofii i krytycznych nauk społecznych jest dążenie, poprzez realizację ideału etycznego i społecznego zawartego w języku, ku wartościom, które często bywają uznawane za utopijne.